Sveitarfélögin gegna þýðingarmiklu hlutverki sem vinnuveitendur og eru íslensk sveitarfélög sem heild einn stærsti vinnuveitandi í landinu. Um 60% af skatttekjum sveitarfélaganna fara í að greiða laun starfsmanna og launatengd gjöld.

Sveitarfélögin verja um það bil helmingi útgjalda sinna til skólamála og eru þau einn þýðingarmesti málaflokkur sem sveitarfélögin annast. Skólamálin er í stöðugri þróun og hafa sveitarfélögin lagt metnað sinn í rekstur leikskóla, grunnskóla, tónlistarskóla og margvíslega aðra fræðslustarfsemi.

Forsenda þess að sveitarfélögin geti rækt lögbundnar skyldur sínar við íbúana er að stjórn á fjármálum þeirra sé markviss og stefnuföst. Upplýsingar um fjármál sveitarfélaga veita mikilvæga vitneskju um stöðu þeirra og hvernig tekjum sveitarfélaganna er ráðstafað.

Sveitarfélögin bera ábyrgð á fjölbreyttri félagsþjónustu við alla aldurshópa, m.a. fjárhagsaðstoð, félagslegri heimaþjónustu, húsaleigubótum og barnavernd. Unnið er að viðamikilli yfirfærslu á þjónustu við fatlaða frá ríki til sveitarfélaga og rætt er um frekari flutning verkefna á þessu sviði.

Alþjóðlegt samstarf verður sífellt mikilvægara og það eru gerðar meiri kröfur um skilvirkni og ávinning af þátttöku í alþjóðlegu samstarfi. Opnast hafa möguleikar fyrir sveitarfélögin á samstarfsverkefnum með erlendum aðilum, bæði til þess að læra sjálf og til að miðla af þekkingu sinni.

Umhverfismál eru fyrirferðarmikil í daglegri starfsemi sveitarfélaga. Löggjöf hefur þróast hratt á undanförnum árum og sveitarfélögin hafa orðið að bregðast við auknum kröfum um meðhöndlun og endurnýtingu úrgangs. Þá sinna sveitarfélögin ýmsu eftirliti í heilbrigðis- og byggingarmálum.

Sveitarfélögin bera ábyrgð á framkvæmd hins staðbundna lýðræðis. Undanfarin ár hafa sveitarstjórnir og almenningur rætt leiðir til þess að efla lýðræði og auka þátttöku almennings í sveitarstjórnarmálum. Einnig hafa sveitarfélög markað sér stefnu í mannréttinda- og jafnréttismálum.

Sveitarfélögin sinna þýðingarmiklu hlutverki í skipulagsmálum og byggðaþróun. Í skipulagsáætlunum sveitarfélaga birtist stefnumörkun sveitarstjórnar til a.m.k. 12 ára í senn um landnotkun, samgöngu- og þjónustukerfi, umhverfismál og þróun byggðar í sveitarfélaginu.

Sveitarfélögum er stjórnað af sveitarstjórnum, sem kosnar eru í lýðræðislegum kosningum á fjögurra ára fresti. Meginhlutverk hverrar sveitarstjórnar er að sjá til þess að rekstur og starfsemi viðkomandi sveitarfélags uppfylli kröfur gildandi laga.