Samningur SÞ um réttindi fólks með fötlun
Samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi fólks með fötlun var undirritaður af Íslands hálfu í mars 2007. Til þess að samningurinn öðlist lagagildi á Íslandi þarf að innleiða hann samkvæmt því fyrirkomulagi sem almennt gildir um gerð alþjóðlegra mannréttindasamninga.
Næstu skref í innleiðingu samningsins hér á landi eru tvö: Annars vegar er fullgilding samningsins af Íslands hálfu, sem fram fer með því að Alþingi samþykkir með þingsályktun að veita ríkisstjórninni heimild til fullgildingar. Hins vegar er nauðsynleg aðlögun á íslenskri löggjöf sem samningurinn kallar á, en eitt af því sem felst í aðild að honum er að íslenska ríkið skuldbindur sig til þess að haga löggjöf sinni í samræmi við meginreglur samningsins.
Sérstaða samningsins
Sé efni samningsins skoðað með hliðsjón af markmiðum yfirfærslunnar er ljóst að þar er ágætan samhljóm að finna. Má raunar halda því fram með gildum rökum að sú áhersla sem íslensk sveitarfélög hafa lengi lagt á að nærþjónustan sé öflug og svari þörfum notenda, sé í afar góðu samræmi við nálgun samningsins. Sýn samningsins á að vinna beri heildstætt og samræmt að því að virkja einstaklingsréttindin fær mikinn stuðning í því markmiði að samþætta beri þjónustuna og að mat á þörf fyrir aðstoð eigi fyrst og fremst að stýra því hvaða úrræði eru veitt.
Þá er ljóst að áhersla samningsins á aðgengismál og aukið val notenda milli úrræða mun til framtíðar kalla á aukin fjárframlög. Innleiðing samningsins hefur þó ekki sjálfkrafa kostnaðaráhrif að þessu leyti, enda er viðurkennt að réttindaákvæði samningsins eigi að fá staðbundna aðlögun í samræmi við getu stofnana og þjónustuaðila í hverju aðildarríki fyrir sig. Samningurinn mun hins vegar ljóslega hafa áhrif á forgangsröðun verkefna þegar stjórnvöld gera sínar aðgerðaráætlanir. Þannig mun án vafa koma fram ákveðin krafa frá hagsmunasamtökum um að úrræði til þess að jafna aðstöðu fatlaðs fólks séu ekki afgangsstærð í starfsemi hins opinbera.
Síðast en ekki síst er ljóst að innleiðing samningsins hér á landi mun kalla á endurmat á hinni formlegu réttindagæslu í þágu fatlaðs fólks. Það endurmat snýr að langstærstu leyti að ríkinu og stofnunum þess og er í sjálfu sér ekki hluti af yfirfærsluverkefninu.
Hvernig á að standa að innleiðingu samningsins?
Nokkuð hefur verið rætt um það hvernig standa eigi að innleiðingu samningsins og þá einkum hvort lögfesta eigi hann í heild eða gera margvíslegar breytingar á hinum ýmsu lögum sem snerta málaflokkinn.
Sveitarfélögin hafa ekki mótað afstöðu til slíkra spurninga en á vegum Sambands íslenskra sveitarfélaga hefur lítillega verið skoðað hvernig mismunandi leiðir snúa að stöðu sveitarfélaganna, sem frá og með næsta ári verða í senn þjónustuveitendur og stjórnvöld í málaflokknum.
Niðurstaðan af þessari frumkönnun var sú að það sé ekki síðri leið fyrir sveitarfélögin að samningurinn verði lögfestur í heild, fremur en en taka drjúgan tíma á komandi misserum í að greina og framkvæma ýmsar lagabreytingar. Þetta er þó háð því að samstaða náist meðal allra hlutaðeigandi aðila um þær aðgerðaráætlanir sem ráðist verður í.