Almennt ferli við umsókn að Evrópusambandinu
Aðildarferli hefst formlega með umsókn ríkis til ráðherraráðs ESB. Ráðið felur framkvæmdastjórn ESB meðferð umsóknarinnar, sem gefur síðan ráðherraráðinu álit sitt á henni, sk. avis. Framkvæmdastjórnin leggur í framhaldinu mat á umsóknina og setur fram tillögur um samningaferli ef forsendur eru fyrir hendi til að hefja aðildarviðræður þegar í stað.
Skilyrði
Meginviðmiðin sem framkvæmdarstjórnin horfir til eru svonefnd Kaupmannahafnarviðmið frá 22. júní 1993, sem skera úr um hvort ríki fullnægir skilyrðum aðildar að ESB. Aðild tilskilur að umsóknarríki búi við stöðugar stofnanir sem tryggja lýðræði, lögfestu, mannréttindi og virðingu fyrir minnihlutahópum og vernd þeirra, markaðshagkerfi, sem og getu til að standast samkeppnisþrýsting og markaðsöfl innan sambandsins. Umsóknarríki verður að geta borið skyldur aðildar, þar með talið að gangast undir markmið um pólitískt og efnahagslegt bandalag og myntbandalag.
Til að leggja mat á umsóknina sendir framkvæmdastjórnin umsóknarríki fjölmargar spurningar um stjórnsýslu, stjórnmál og efnahagsmál. Með vísan til svaranna semur hún álit sitt sem er grundvöllur ákvörðunar leiðtogaráðsins um það hvort aðildarviðræður skuli hafnar.
Greining á löggjöf
Eitt fyrsta skref við undirbúning aðildarviðræðna er að greina löggjöf umsóknarríkis í því skyni að sjá hve miklu leyti hún er í samræmi við löggjöf ESB. Markmiðið er að tilgreina þau svið sem viðræður þurfa að beinast að og skapa grundvöll til að meta framgang umsóknarríkis í aðlögun sinni að löggjöf ESB. Að lokinni þessari greiningu verður til grunnur formlegra samningaviðræðna og umsóknarríki og ESB móta og leggja fram samningsafstöðu sína. ESB mótar samningsafstöðu sína á grundvelli tillagna framkvæmdastjórnarinnar.
Formlegar samningaviðræður
Löggjöf Evrópusambandsins skiptist í 35 kafla og er samið um hvern þeirra fyrir sig. Einróma samþykki aðildarríkjanna þarf til að hefja viðræður um hvern og einn kafla og að sama skapi til að ljúka þeim. Ísland hefur þegar tekið upp stóran hluta löggjafar 22 af köflunum 35 í gegnum EES-samninginn. Auk þess hefur lagaumhverfi Íslands verið aðlagað þátttöku í alþjóðlegu samstarfi á fleiri sviðum.
Formlegar viðræður fara fram á ríkjaráðstefnum aðildarríkja ESB og umsóknarríkis. Viðræðurnar byggjast á samningsafstöðu sem aðildarríkin hafa einróma samþykkt á grunni tillagna framkvæmdastjórnarinnar. Aðilar semja þar til sameiginleg niðurstaða hefur náðst þannig að loka megi viðræðum með formlegum hætti, kafla fyrir kafla.
Texti aðildarsamnings
Að loknum samningaviðræðum um hvern einstakan kafla er samningsniðurstaðan færði í lagatexta. Sú vinna fer fram í sérstökum vinnuhópi ráðherraráðsins sem síðan ber textann undir umsóknarríki. Þessi vinna fer í raun fram samhliða samningaviðræðum um aðra kafla og bíður því ekki heildarniðurstöðu viðræðna. Þegar öllum köflum hefur verið lokað með þessum hætti liggur aðildarsamningur fyrir.
Aðildarsamningur, fullgildingarferli og þátttaka í starfi ESB
Ráðherraráð ESB þarf að fallast á aðildarsamning og hann þarf einnig að samþykkja í Evrópuþinginu. Að auki þurfa öll aðildarríki ESB að fullgilda hann, auk umsóknarríkisins sjálfs. Umsóknarríki sem undirritað hefur aðildarsamning sem bíður fullgildingar þarf ekki að bíða loka fullgildingarferlis til að taka þátt í starfi ESB. Við undirritun aðildarsamnings fær ríki áheyrnaraðild að öllum stofnunum ESB og er því fullur þátttakandi á meðan fullgildingarferlið stendur yfir. Viðkomandi ríki nýtur ekki atkvæðisréttar né fær framkvæmdastjóra eða dómara við Evrópudómstólana fyrr en aðildarsamningur hefur tekið gildi.
Um staðfestingarferlið að Íslands hálfu og önnur stjórnskipuleg álitamál við aðild að ESB er fjallað í IX. kafla nefndarálits frá meirihluta utanríkismálanefndar.